NaturalnaMedycyna

Nowoczesne ziołolecznictwo - fitoterapia

We współczesnym ziołolecznictwie wyróżnia się dwa podstawowe kierunki: ziołolecznictwo tradycyjne, nazywane ziołolecznictwem ludowym oraz ziołolecznictwo nowoczesne, czyli fitoterapię.

Ziołolecznictwo tradycyjne oparte jest na wielowiekowym doświadczeniu zielarskim. Posługuje się najczęściej wieloskładnikowymi mieszankami ziołowymi oraz prostymi przetworami galenowymi o wielokierunkowym działaniu. W Europie jest podstawową dziedziną medycyny alternatywnej, obok homeopatii, aromaterapii czy też apiterapii.

Fitoterapia, w odróżnieniu od tradycyjnego ziołolecznictwa, jest jednym z działów farmakoterapii, stanowi integralną część współczesnej medycyny akademickiej. Fitoterapia jest nauką zajmującą się zastosowaniem środków leczniczych pochodzenia roślinnego w leczeniu chorób i w ich profilaktyce. W odróżnieniu od tradycyjnego ziołolecznictwa, posługuje się lekiem roślinnym o ukierunkowanym działaniu, jak też określonym składzie, mechanizmie działania i dawkowaniu.

 

Podstawą fitoterapii, obok medycyny ludowej – zweryfikowanej przez współczesną naukę, są: fitochemia, czyli chemia roślin, doświadczalna farmakologia i toksykologia roślin leczniczych oraz farmakologia kliniczna leku roślinnego. Termin „fitoterapia” (z gr. „phyto” – roślina, „therapeia” – leczenie) do słownictwa naukowego wprowadził francuski lekarz Henri Leclerc (1870-1955).

 

Fitoterapia odgrywa ważną rolę w leczeniu chorób przewodu pokarmowego, układu oddechowego, układu krążenia, dróg moczowych, niektórych chorób wieku starczego i dziecięcego. Duże znaczenie posiada w medycynie prewencyjnej. W leczeniu schorzeń o charakterze przewlekłym jest często koniecznością. Niestety, w leczeniu nowotworów, chorób zakaźnych i innych ciężkich schorzeń fitoterapia jest nieskuteczna.

Uwolniona od irracjonalnych poglądów dotyczących działania i sposobów stosowania roślin leczniczych oraz od leków o niepotwierdzonych własnościach terapeutycznych, fitoterapia jest uznaną przez autorytety naukowe dziedziną lecznictwa. Dowodem czego są liczne na świecie Towarzystwa Fitoterapeutyczne, w tym również utworzona w 1998 roku Sekcja Fitoterapii Polskiego Towarzystwa Lekarskiego.

 

Nowoczesny lek roślinny, którym posługuje się fitoterapia to: lek aktywny i efektywny przy wskazanym dawkowaniu, bezpieczny, standaryzowany chemicznie, a jeżeli to konieczne również biologicznie, trwały oraz wykonany zgodnie z zasadami dobrej praktyki produkcyjnej (GMP) – sporządzony z atestowanych surowców i półproduktów, w odpowiednich warunkach, przez wykwalifikowany personel. Zgodnie z aktualną definicją, lekami roślinnymi stosowanymi w fitoterapii nazywamy środki farmaceutyczne, które zawierają jako główne składniki czynne zioła lub przetwory roślinne. Należą do nich leki ziołowe, zawierające tkanki roślinne oraz preparaty roślinne. Leki ziołowe to wysuszone surowce zielarskie przygotowane do celów leczniczych. Leki te mogą być przygotowane w postaci ziół pojedynczych i mieszanek ziołowych, służących do przyrządzania naparów, odwarów lub maceracji. Mogą też być w postaci sproszkowanych lub zmikronizowanych ziół w granulatach, tabletkach i kapsułkach. Preparaty roślinne są natomiast lekami zawierającymi jako główny składnik czynny przetwory roślinne, czyli: ekstrakty – płynne, gęste lub suche, frakcje ekstraktów, soki wyciśnięte z roślin, oleje roślinne, wydestylowane olejki lotne. Leki zawierające wyizolowane substancje roślinne nie są obecnie nazywane lekiem roślinnym. Współczesna definicja leku roślinnego różni się znacznie od definicji sprzed kilku jeszcze lat, kiedy to lekiem roślinnym nazywano wszystkie środki farmaceutyczne, w skład których wchodziły zioła lub ich przetwory, niezależnie od tego, czy decydowały one o działaniu leku.

 

Między stosowanym w fitoterapii lekiem roślinnym, a lekiem syntetycznym nie ma zwykle działania antagonistycznego. Są schorzenia, w których lek syntetyczny może być stosowany jako lek podstawowy, a lek roślinny jako pomocniczy, są też schorzenia, gdzie może być odwrotnie. Często podaje się lek syntetyczny i roślinny naprzemiennie. Ochronne działanie leku roślinnego zmniejsza występowanie i natężenie objawów niepożądanych po leku syntetycznym. W leczeniu wielu schorzeń fitoterapia daje zadawalające, a nawet dobre rezultaty.

Fitoterapia postrzegana jest przez ogół społeczeństwa jako terapia lekiem pozbawionym działań niepożądanych. Pogląd ten nie znajduje jednak potwierdzenia w rzeczywistości. Znane są przykłady powikłań związanych z działaniem różnych leków pochodzenia roślinnego. Bezkrytyczne ich stosowanie może być w niektórych przypadkach nawet niebezpieczne.

 

Fitoterapia jest dynamicznie rozwijającym się kierunkiem lecznictwa. Co roku na rynek farmaceutyczny wprowadzane są nowe leki roślinne o coraz wyższej skuteczności. W ostatnich latach były to zwykle preparaty otrzymane z powszechnie znanych nam roślin, jak np.: przeciwdepresyjne z ziela dziurawca, usprawniające krążenie wieńcowe z kwiatu głogu, przeciwmigrenowe z ziela złocienia maruny obniżające poziom cholesterolu z ziela karczocha. Preparaty te, będące nowoczesnymi lekami roślinnymi, są wynikiem wieloletnich prac fitochemicznych, farmakologicznych i klinicznych, realizowanych przez interdyscyplinarne zespoły badawcze na całym świecie.
 

CO DZIAŁA W ZIOŁACH, CO DZIAŁA W OTRZYMANYCH Z NICH PREPARATACH?

Aktywność leczniczą ziół warunkują zawarte w nich związki chemiczne, będące produktami przemiany materii (jaka zachodzi w trakcie rozwoju rośliny). Związki te nazywamy umownie związkami czynnymi (związkami czynnymi biologicznie).

Występujące w ziołach związki czynne wywierają określony wpływ na fizjologię ustroju człowieka. Posiadają różne struktury chemiczne, wykazują różny typ aktywności biologicznej.

 

Można powiedzieć, że zioła swoje właściwości lecznicze zawdzięczają dającym się chemicznie scharakteryzować substancjom, które w nich występują.

Za podstawowe grupy związków czynnych uważa się: flawonoidy, np. witeksyna, jeden z głównych składników kwiatostanów i liści głogu, wykazująca działanie nasercowe (wpływa na przepływ wieńcowy w mięśniu sercowym), przeciwzapalny tylirozyd występujących w kwiatach lipy; antocyjany (wielofenolowe barwniki roślinne), np. występująca w kwiatach malwy malwidyna; antrazwiązki, np. działający przeczyszczająco sennozyd z liści senesu; terpeny, np. monoterpen mentol z liści mięty, przeciwmigrenowy z ziela złocienia maruny, adaptogenny trójterpen ginsenozyd z korzeni żeń-szeń; kardenolidy (glikozydy nasercowe), np. występujący w naparstnicy wełnistej lanatozyd; irydoidy, np. przeciwbólowy i przeciwzapalny harpagozyd z korzeni czarciego pazura; alkaloidy, np. kofeina występująca w kawie i herbacie.

 

Do chwili obecnej poznano ponad 50 tysięcy różnych substancji roślinnych, z których wiele wykazuje wyraźne właściwości lecznicze.

We współczesnym zielarstwie (ziołolecznictwie) punkt ciężkości przeniósł się z samej rośliny na zawarte w niej substancje czynne, warunkujące jej aktywność leczniczą.

 

CZY LEK ROŚLINNY MOŻE BYĆ RÓWNIE SKUTECZNY JAK LEK SYNTETYCZNY?

Nowoczesny lek roślinny, którym posługuje się racjonalna fitoterapia jest pod względem aktywności farmakologicznej takim samym lekiem jak lek otrzymany na drodze syntezy chemicznej. Jeżeli odpowiada wszystkim wymaganiom stawianym nowoczesnemu lekowi roślinnemu nie może być środkiem mniej skutecznym niż lek syntetyczny.

 

W grupie leków roślinnych są środki silnie działające, jak np. preparaty zawierające alkaloidy lub glikozydy nasercowe, są też środki działające bardzo łagodnie, jak np. preparaty uspokajające z kozłka lekarskiego lub melisy. Środki łagodnie działające stanowią jednak większość wśród preparatów leczniczych pochodzenia roślinnego, stosowanych we współczesnym lecznictwie.

 

 

Przykładem, że lek roślinny może być równie skuteczny jak lek syntetyczny, są antydepresyjne preparaty otrzymane z ziela dziurawca, które wykazują podobną aktywność jak większość syntetycznych środków stosowanych w leczeniu lekkich i średnich stanów depresyjnych.

 

Między stosowanym w racjonalnej fitoterapii lekiem roślinnym, a lekiem syntetycznym nie ma też działania antagonistycznego. Są schorzenia, w których lek syntetyczny może być stosowany jako lek podstawowy, a lek roślinny jako pomocniczy, są też schorzenia, gdzie może być odwrotnie. Często podaje się lek syntetyczny i roślinny naprzemiennie. Ochronne działanie leku roślinnego zmniejsza występowanie i natężenie objawów niepożądanych po leku syntetycznym. W leczeniu wielu schorzeń lek roślinny daje dobre rezultaty, szczególnie w leczeniu przewlekłych chorób.

CZY WYCIĄGI Z ZIÓŁ SĄ SKUTECZNIEJSZE NIŻ NAPARY?

Obok tzw. „ziółek” w ziołolecznictwie stosuje się również wyciągi. Są to przetwory otrzymane przez wytrawianie określonych surowców zielarskich, na zimno lub ciepło, odpowiednim rozpuszczalnikiem, najczęściej alkoholem etylowym, wodą lub mieszaninami alkoholu i wody. W procesie wytrawianie surowca substancje czynne przechodzą do roztworu. Wytrawianie prowadzi się w sposób zapewniający maksymalne wyekstrahowanie (wyciągnięcie) substancji czynnych.

 

Niekiedy otrzymany wyciąg zagęszcza się w różnym stopniu. Na podstawie stopnia zagęszczenia rozróżnia się: wyciągi płynne, gęste i suche. Wyciągi, nazywane też ekstraktami, są składnikami licznych leków gotowych.

 

Obecnie produkuje się wiele leków w różnych postaciach, zawierających wyciągi roślinne. Dobrze opracowana technologia produkcji tych leków, sprawdzona aktywność oraz chemiczna lub biologiczna standaryzacja, powodują, że leki te stanowią cenną pozycję w lecznictwie.

Pewną postacią wyciągów są nalewki (Tincturae). Są to preparaty płynne otrzymane w wyniku wytrawienia określonego surowca zielarskiego, najczęściej 70% alkoholem etylowym. Sposób postępowania jest opisany w Farmakopei lub w farmaceutycznych receptach. W zależności od użytego surowca nalewki mogą być przeznaczone do użytku wewnętrznego lub zewnętrznego.

 

W porównaniu do naparów, odwarów i maceratów otrzymywanych z tzw. ziółek (które w zasadzie są wyciągami wodnymi), czyli w porównaniu do herbat ziołowych, wyciągi (ekstrakty) są postacią leku o zwykle wyższej zawartości substancji czynnych. Ponadto wiele substancji czynnych to związki chemiczne nierozpuszczalne w wodzie. Dlatego też trudno oczekiwać, że będą obecne w herbacie ziołowej (tj. naparze, odwarze lub maceracie). W wyciągach alkoholowych obecnych jest wiele związków czynnych nierozpuszczalnych w wodzie. Wyciągi zawierają substancje (warunkujące aktywność terapeutyczną leku), które z uwagi na określoną rozpuszczalność nie mogą być obecne w prostym naparze, odwarze lub meceracie.
 

CZY LEKI ROŚLINNE MOŻNA PRZEDAWKOWAĆ?

Dawkowanie wszelkich leków pochodzenia roślinnego powinno być zgodne z zaleceniami określonymi w monografiach Komisji E lub ESCOP (European Scientific Cooperative for Phytotherapy). Wg przepisów zawartych np. w monografii Komisji E „Hyperici herba (ziele dziurawca)” wiadomo, że dobowa dawka preparatów z tego surowca, stosowanych jako środki antydepresyjne, powinna odpowiadać 2-4 g surowca lub 0,2-1,0 mg sumy hiperycyn. Znaczne przedawkowanie przeciwdepresyjnych preparatów z ziela dziurawca może być niebezpieczne z uwagi na fototoskyczną aktywność hiperycyn. W przypadku preparatów z Juniperi fructus (owoc jałowca) Komisja E zaleca dawkę dobową odpowiadającą od 2 g do maksymalnie 10 g surowca (czyli dawkę odpowiadającą 20-100 mg olejku zawartego w owocu jałowca). Przedawkowanie mieszanek ziołowych zawierających owoc jałowca lub preparatów otrzymanych z owocu jałowca może spowodować uszkodzenia nerek. Dlatego też w fitoterapii należy ściśle stosować dawki leków pochodzenia roślinnego, które określone zostały w monografiach opracowanych przez gremia kompetentnych naukowców (Komisja E, ESCOP). Są to dawki, których wielkość została określona w wyniku badań farmakologicznych, toksykologicznych i klinicznych.

 

Największym problemem w fitoterapii może być przedawkowanie preparatów roślinnych zawierających silnie działające alkaloidy lub glikozydy nasercowe. Znaczne przedawkowanie tych preparatów może być groźne dla życia. Dla preparatów alkaloidowych otrzymanych np. z surowca roślinnego Hyoscyami folium (liść lulka) Komisja E zaleca jako średnią dawkę jednorazową 0,5 g mianowanego surowca (co odpowiada 0,25-0,35 mg zespołu alkaloidów), jako dawkę jednorazową maksymalną surowca 1,0 g (co odpowiada 0,5-0,7 mg zespołu alkaloidów), natomiast jako dawkę dobową maksymalną 3,0 g (co odpowiada 1,5-2,1 mg zespołu alkaloidów). Znaczne przedawkowanie preparatów z liścia lulka, stosowanych często w skurczach spastycznych w obrębie przewodu pokarmowego, może spowodować śmierć wskutek porażenia ośrodka oddechowego. Przy zatruciach spowodowanych przedawkowaniem leków zawierających alkaloidy tropanowe (alkaloidy występujące w lulku czarnym, jak też  w  pokrzyku, lulecznicy, bieluniu) jednym z pierwszych objawów jest znaczna suchość błon śluzowych w jamie ustnej i utrudnione widzenie. W cięższych zatruciach występuje pobudzenie ośrodkowego układu nerwowego, które doprowadza do podniecenia psychicznego (halucynacje, napady szału, drgawki), a następnie porażenie środka oddechowego.

 

Dla preparatów otrzymanych z surowca roślinnego zawierającego glikozydy nasercowe, np. dla preparatów otrzymanych z Convalariae herba (ziele konwalii) Komisja E zaleca jako średnią dawkę dobową 0,6 g standaryzowanego surowca. Ziele konwalii należy do surowców leczniczych silnie działających, których stosowanie wymaga ścisłego przestrzegania zalecanych dawek. Przedawkowanie preparatów nasercowych otrzymanych z ziela konwalii może spowodować zaburzenia w czynności przewodu pokarmowego i w pracy serca. Znaczne przedawkowanie preparatami nasercowymi zawierającymi glikozydy nasercowe (kardenolidy lub bufadienolidy) może spowodować silne zatrucie, a  nawet śmierć. W ostrym zatruciu glikozydami nasercowymi występują zwykle: bóle głowy, nudności, wymioty, biegunka, zaburzenia widzenia, zwolnienie tętna, spadek ciśnienia tętniczego krwi i zaburzenia rytmu serca. Zgon spowodowany jest migotaniem komór serca. Obecnie w lecznictwie stosowane są preparaty zawierające glikozydy nasercowe, otrzymane z takich roślin leczniczych jak: naparstnica purpurowa i wełnista, miłek wiosenny, cebula morska, strofant oraz konwalia majowa.

 

Leki roślinne są takimi samymi lekami jak wszystkie inne, jak najpowszechniej obecnie stosowane leki chemiczne (otrzymane na drodze syntezy chemicznej). Dlatego też poza efektem leczniczym mogą w przypadku przedawkowania wywołać efekt toksyczny.  Podobnie jak inne leki mogą wykazać też różnego typu  działania uboczne, mogą ponadto wchodzić w interakcje z innymi lekami lub nawet z niektórymi składnikami żywności. Dlatego też dawkowanie leków roślinnych powinno odpowiadać ustalonym dla danego leku zasadom, opisanym na opakowaniu leku oraz w treści ulotki informacyjnej dla pacjenta.

 

Czas trwania kuracji ziołowej, tj. kuracji lekiem pochodzenia roślinnego, uzależniony jest przede wszystkim od rodzaju schorzenia oraz zastosowanego środka roślinnego. Zwyczajowo, większość tzw. kuracji ziołowych prowadzi się przez okres od 4 do 6 tygodni. Po dwutygodniowej przerwie kurację można powtórzyć. Są preparaty roślinne, które nie mogą być bez porady lekarza stosowane dłużej niż 2 tygodnie, np. stosowane miejscowo w zapaleniu błony śluzowej jamy ustnej i gardła preparaty z korzenia ratanii. Są też preparaty, które nie mogą być stosowane dłużej niż 2-3 tygodnie, np. stosowane w zapalnych chorobach skóry preparaty z kory dębowej.  Stosowane w nieswoistych biegunkach, np. preparaty z ziela przywrotnika, kłącza pięciornika lub owocu borówki czernicy, stosuje się zwykle 3-4 dni. Preparaty immunostymulujące z ziela jeżówki purpurowej stosuje się nie dłużej niż 8 tygodni, preparaty tonizujące i adaptogenne z korzenia żeń-szeń lub  z korzenia eleuterokoka stosuje się z reguły do 3 miesięcy.

  
dr Jerzy Jambor

 

fot. sxc.hu

Czytelnia: