NaturalnaMedycyna

Herbatki ziołowe

W terapii oraz w profilaktyce różnych schorzeń oprócz leków syntetycznych stosowane są również leki naturalne, w tym głównie leki pochodzenia roślinnego. Najprostszą ich postacią są znane od dawna herbaty ziołowe. Jest to jedna z najstarszych postaci leków, jaką zna ludzkość.

Herbaty ziołowe, zwane najczęściej ziołami (Species), to wysuszone i odpowiednio rozdrobnione surowce roślinne, przeznaczone do wytrawiania wodą. Herbaty ziołowe mogą być jednoskładnikowe (Species simplex) lub wieloskładnikowe (Species compositae), tzw. mieszanki ziołowe. Zioła służą głównie do sporządzania w warunkach domowych wyciągów wodnych, najczęściej przez zaparzanie gorącą wodą, do użytku wewnętrznego (napój) lub zewnętrznego (płukanka, kąpiel, okład).

Herbaty ziołowe stanowią niewątpliwie prymitywny środek leczniczy, jednak sporządzane ex tempore (naprędce) i przyjmowane na gorąco zawierają często substancje, które nie zawsze są obecnie w preparatach ekstrakcyjnych. Przykładem może być kwiatostan lipy (Tiliae inflorescentia) lub koszyczek rumianku (Chamomillae anthodium). Herbaty ziołowe pozwalają też na otrzymanie naparu lub odwaru, w którym ujawniają się dodatkowe właściwości sensoryczne ziół – smak i zapach.

Materiał wyjściowy używany do sporządzania herbat ziołowych powinien charakteryzować się odpowiednim składem i poziomem zawartości substancji czynnych. Jest sprawą oczywistą, że zioła zawdzięczają swoje dobroczynne działanie pewnym substancjom dającym się chemicznie określić, które są produktami przemiany materii poszczególnych roślin. Substancje te, zwane substancjami czynnymi, wywierają określony wpływ na fizjologię ustroju człowieka. Substancje czynne decydują o jakości, a tym samym i o wartości leczniczej każdej herbaty ziołowej. Świeżo zebrane rośliny, z upraw lub ze stanu naturalnego, są materiałem nietrwałym, dlatego też bezpośrednio po zbiorze wymagają suszenia. Jest to podstawowy sposób stabilizacji surowców roślinnych. Suszenie przeprowadza się w ściśle określonych warunkach, które dotyczą: temperatury, wilgotności powietrza i szybkości jego przepływu. Podczas suszenia świeże rośliny tracą ok. 90-95% wody, w wyniku czego zostają zahamowane procesy powodujące rozkład substancji czynnych. Prawidłowo przeprowadzone suszenie gwarantuje właściwą jakość surowca roślinnego. Jakość suszonych ziół, niezależnie od tego czy jest to surowiec do produkcji herbaty, czy też gotowa herbata ziołowa, zależy od warunków przechowywania. Warunki te powinny uwzględniać charakter występujących w nich substancji czynnych. Podczas magazynowania, substancje czynne mogą ulegać różnym procesom (np. hydrolizie, utlenieniu, polimeryzacji, reacemizacji). Suszone zioła należy chronić przede wszystkim przed wilgocią, a także przed tlenem z powietrza i światłem. Poważnym problemem są zioła olejkowe, które ze względu na lotność i łatwość utleniania zawartych w nich składników, powinny być przechowywane w szczelnych opakowaniach i w stałych warunkach.

Wśród herbat ziołowych wyróżniamy herbaty ziołowe „luzem” oraz herbaty ziołowe w saszetkach filtrujących, nazywane herbatami „expresowymi” lub herbatami „fix”. Herbaty ziołowe „luzem” to grubo pocięte zioła (2,8 – 4 mm) w jednym opakowaniu (papierowa torebka), z którego pobiera się odpowiednie porcje do zaparzania.

Herbaty ziołowe w saszetkach filtrujących to rozdrobnione zioła (do 1,4 mm) zawierające ściśle określoną dawkę do jednorazowego zaparzania. Większe rozdrobnienie ziół pozwala tu na lepsze uwolnienie substancji czynnych. Podstawowym problemem przy sporządzaniu herbat ziołowych jest właściwe dawkowanie substancji czynnych. W przypadku herbat „luzem” pobrana do zaparzenia ilość jest zwykle zmienna, gdyż mierzona jest łyżką, której objętość bywa różna. Saszetki do jednorazowego zaparzania gwarantują natomiast stałą dawkę. Przeprowadzone w ostatnich latach badania nad ekstrakcją wodną roślinnych surowców leczniczych (ziół) wykazały, że poziom substancji czynnych w ekstrakcie wodnym, jakim jest każdy napar, odwar lub macerat, zależy od stopnia rozdrobnienia ziół oraz od czasu i temperatury ekstrakcji. Najmniej wartościowe ekstrakty otrzymuje się z surowca grubo pociętego w temperaturze 5O oC, w czasie ekstrakcji 15 min. Jeżeli podwyższy się temperaturę wody do 95 oC, to zawartość substancji czynnych przechodzących do ekstraktu zwiększa się trzykrotnie. Ogólnie (z wyjątkiem surowców olejkowych) dłuższy czas ekstrakcji w wyższej temperaturze i przy większym rozdrobnieniu ziół powoduje większą zawartość substancji czynnych w ekstrakcie.

„Picie ziół” znajduje coraz więcej zwolenników ze względu na ich liczne zalety. Dzięki właściwemu przygotowaniu naparu do wyciągu wodnego przechodzi zwykle znaczna część substancji czynnych występujących w surowcu roślinnym. Najważniejszym kryterium jakości jest tu przecież ilość uwalnianych związków czynnych, ich stężenie w roztworze. Herbata ziołowa nie musi wcale ustępować nowocześniejszym postaciom leku, mimo że, jest tylko środkiem profilaktycznym i wspomagającym terapię zasadniczą.

dr Jerzy Jambor Polski Komitet Zielarski

Czytelnia: